Yasak Bir Dilin Anlatıcıları: Dengbêjler

Writen by birhabersin Pazar, Ağustos 03, 2014 - 0 Comments

Doğu Anadolu'da filizlenen, yöre halkının yaşam biçimini, gelenek, göreneklerini yansıtan ve Kürt kültüründe önemli bir yere sahip olan "Dengbejlik" geleneği, yıllardır bölge etkisini sürdürüyor.

Dengbejlik geleneği, Kürt kültürünün en eski sözlü edebiyatıdır. Dengbejlik, ilk olarak serhat bölgesi dediğimiz, Ağrı ve diğer Doğu Anadolu illerinde ortaya çıkmıştır. Dengbejlik aynı zamanda Kürt kültürünün önemli sembollerinden biridir. Toplumun yaşam biçimini anlatır.

Coğrafi koşullar, göçebe yaşam, feodal ilişkiler, Kürt dili üzerindeki yasaklar Kürt edebiyatının sözlü alanda daha yaygın ve etkili bir biçimde gelişmesine zemin hazırlamıştır. Sözlü Kürt edebiyatı; hikaye, masal, atasözü, bilmece, anı, efsane ve destan gibi birçok türü içinde barındırıyor. Dengbej kültürünün temel kaynakları; aşk, savaş, günlük hayat, aşiretler arasındaki ilişkiler, göç, kahramanlık, doğal yaşam betimlemeleri ve Mezopotamya mitolojisinin zenginlikleridir. Bu bağlamda anlatıların kahramanları; devlerle savaşan yiğit ve yakışıklı gençler, kurnazlar, çirkin ve korkaklar, aşıklar, güzel kızlar, yabani hayvanlar, av meraklısı iyi (ya da kötü) yürekli mirler (beyler), dostluklar ve ihanetlerdir.

Ünlü Dengbejler

Evdale Zeynike, özellikle dengbejlerin şahıdır. Efsaneleşmiştir. Onun dışında Gula Fıle, Mustafaye Xele Heyran, Reso, Ferze, Hacı Abdulkerim, Zübeyit, Mustafaye Çiftboru, Şakiro, Nuroye Meter, Faqiye Kızkapane, Bedihe Çavzerin, Kağus Ağa, Ayşe Şan, Meryemhan, Bıre, Tahırxanıye Kelaniye bunlar Ağrı yöresinde yaşayan ünlü dengbejlerdir. Eskiden özellikle kış aylarında bütün köylüler, bir odada toplanır ve dengbejlerin söylediği klamlar eşliğinde sabaha kadar eğlenirlerdi. Şevbek denirdi bu geleneğe. Sinema, konser yerine geçerdi bu eğlence. Şimdi de birçok köyde bu gelenek hala devam ediyor.

Dengbejlerin şahı Şakiro

Halk arasında, 'Karayazılı Şakiro' olarak bilinmesine rağmen kendisi Ağrı'ya bağlı Navik Köyü'nde dünyaya geldi. Kimlikteki adı Şakir Deniz olan Şakıro, 1959 yılında Adana'ya göç etti. 1966 yılında Muş'a dönen Şakıro, oradan Erzurum'un Karayazı İlçesi'ne taşındı. Onlarca kaseti olan Şakıro'nun piyasaya bandrollü olarak çıkarılan birçok albümü de mevcut Sesi ile dikkat çeken dengbej, halk arasında büyük bir üne sahip ve 'Dengbejlerin şahı' olarak tanınıyor. Yaşamının son yıllarında İzmir'e göç etti ve yoksulluk içerisinde 1996 yılında yaşamını yitirdi.

Evdalê Zeynikê ayrılığı ve hastalığı kılamlarına şöyle yansıtıyor:

Turna, hey turnam, bu Iğdır ovasının

Nazlı turnası,turnam

Arıkuşları okuyor şimdi Sürmeli Ali Paşa divanında,

Bülbüller okuyor bu eyvanda,

Geçer yıl şu zamanlar Evdalê Zeynıkê’ydim ben,

Yeryüzünün arıkuşuydum ben,

Gün ışığının bülbülüydüm ben,

Acem sınırında oturan ben,

Atların süvari, Gulê’nin nazlı edasının

Aşığıydım ben, Gulê, bahtsız Gulê, körüm, ben körüm,

Derman hani Gulê?

• Facebook
• Tweeter
• Google+
• Pinterest